|| श्रीराम समर्थ ||
|| श्रीसद्गुरु ब्रह्मचैतन्य महाराज समर्थ ||
भगवंत, ईश्वरभजन कसे करायचे याचा खुलासा करताना त्या भजनाचे स्वरूप सांगतात.-
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु |
मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायण: || गीता अ. ९-३४ ||
तू माझ्याच ठिकाणी मन ठेवणारा असा हो, मला नित्य भजणारा असा माझाच भक्त हो, माझे पूजन करणारा हो आणि मलाच नमस्कार कर. याप्रमाणे चित्ताला माझ्या ठिकाणी समाहित करून मत्परायण झालेला -मला शरण होऊन राहणारा तू मलाच प्राप्त होशील - तू मलाच येऊन मिळशील.
श्रीमहाराज राममय, भगवंतमय झाले होते. श्रीमहाराज भगवद्रूप झाले होते. त्यांचे मन, त्यांचे भजन, त्यांचे पूजन, त्यांचा साष्टांग दंडवत प्रणाम हा शरणागत भावाने रामचरणी समर्पित होता. श्रीमहाराज रामरायाशी तन्मय झालेले होते.
राममय श्रीमहाराज -
श्रीमहाराज काशीयात्रेच्या परतीच्या प्रवासात हर्दा येथे काही दिवस राहून बरोबरच्या सर्व मंडळींना घेऊन गोंदवल्यास परत आले. सन १९०७ मध्ये, जवळपास अडीच वर्षे चाललेली काशीयात्रा संपवून ते घरी परत आल्याने गोंदवल्यात सर्वत्र आनंद पसरला.
यासुमारास श्रीमहाराजांचे वय बासष्ठ होते. ' गोंदवलेकर महाराज ' म्हणून सर्वत्र त्यांची कीर्ती पसरली होती. समाजाच्या सर्व थरांमध्ये त्यांचे शिष्य होते. श्रीमहाराजांच्या दर्शनाला येणाऱ्या आणि गोंदवल्यास रहावयास येणाऱ्या माणसांची संख्या दर दिवसागणिक वाढत होती. गोंदवल्यात सर्वत्र, सर्वकाळ नामाचा गजर व घोष ऐकावयास मिळत होता.नाम घेणाऱ्यात लहान, थोर, गरीब, श्रीमंत, विद्वान पंडित, अशिक्षित, स्त्री, पुरुष, चांगले, वाईट असे सर्वजण होते. मंदिरामध्ये रोजच उत्सवाचे वातावरण असे. रामनाम हे सर्वांचे साधन होते. श्रीमहाराज जातीने सर्वांची विचारपूस करीत. अन्नदान नित्य नेमाने चाले. गोंदवल्यास आलेला मनुष्य प्रसादाचे भोजन केल्याशिवाय जाणार नाही यावर श्रीमहाराजांचा कटाक्ष असे. अन्न सर्वांना एक असे. रोजच्या जेवणात राळ्याचा भात, जोंधळ्याची किंवा बाजरीची भाकरी आणि तिखट आमटी असे पदार्थ असत. सणावारी एखादे पक्वान्न असे. गोंदवलेच्या पंचक्रोशीत लोकांना श्रीमहाराजांचा आधार वाटत असे. गरिबांचे ते तारणहार होते. दरिद्री स्त्रीपुरुषांना श्रीमहाराज मायबापासमान होते.
श्रीराममंदिरातील रामरायाची मूर्ती ही श्रीमहाराजांसाठी प्रत्यक्ष परमात्मा असल्याची जाणीव होती. जीवनातील प्रत्येक क्रिया रामाकरिता, जगणे रामाच्या सेवेसाठी हा भाव त्यांच्या प्रत्येक कृतीत आणि उपदेशात व्यक्त होत असे. सगुणोपासनेतच भगवंताच्या अस्तित्वाची जाणीव होते आणि म्हणून त्याच्या अनुसंधानात जीवनातील प्रत्येक क्षण जावा यासाठी रामरायाची मूर्ती प्रेरणा देते अशी त्यांची श्रद्धा होती. त्यांच्याकडे येणाऱ्या प्रत्येकाला ते सांगत की, ' अरे, माझ्या रामाला एकदा डोळे भरून पहा आणि मग घरी जा.' जगात जे जे चांगले वाईट घडते ते रामरायाच्या इच्छेने घडते. जे जे फळ आपल्या प्रयत्नांना मिळते तेही रामरायाच्या इच्छेने मिळते अशी श्रद्धा ठेवण्यास ते सर्वांना सांगत. सर्व काही राम करतो, खरे कर्तेपण रामाचे, हा श्रीमहाराजांच्या उपदेशाचा गाभा होता. भगवंताकडे कर्तृत्व देऊन मीपणाने आपण नाहीसे होणे हे प्रत्येकाच्या मनी ठसावे म्हणून त्यांनी जन्मभर रामरायाला लोकांच्यासमोर ठेवले.
परंतु लोक गोंदवल्यास श्रीमहाराजांच्या दर्शनाला येत. गोंदवल्यास येणाऱ्या सर्वसामान्य लोकांना राममय श्रीमहाराज रामरूप आणि पूज्य वाटत, आणि म्हणून त्यांची सेवा आपल्या हातून घडावी म्हणून प्रत्येकाची धडपड असे. श्रीमहाराज त्यांच्याकडे येणाऱ्या प्रत्येकाला सांगत, ' प्रथम रामाला नमस्कार करून यावे, नंतर इतरांना नमस्कार करावा. '
श्रीमहाराजांचा वाढदिवस - श्रीमहाराजांच्या वाढदिवसानिमित्त श्रीखंड करावे असे श्रीब्रह्मानंदांना वाटले आणि म्हणून त्यांनी त्यासाठी पैसे गोळा केले. ही गोष्ट श्रीमहाराजांना कळल्यावर ते रागावले आणि पैसे परत करण्यास सांगून म्हणाले, ' आपल्या रामाला काय कमी आहे ! असे गोळा करून कसे पुरे पडेल ? देणाऱ्याने स्वखुशीने दिले तर टाकू नये, परंतु आपण त्यांच्याजवळ कधी मागू नये. त्यात आपल्या उपासनेला कमीपणा आहे. आपण मागावे फक्त रामाजवळ ! तो देईल अथवा न देईल. जे होईल त्यामध्ये समाधान मानावे. '
गोरक्षणार्थ गोशाळा - म्हसवडच्या यात्रेत जनावरांचा मोठा बाजार भरतो. एके वर्षी श्रीमहाराज यात्रेला गेले. कसाई लोक या बाजारात गायी विकत घेतात आणि मारण्यासाठी नेतात असे श्रीमहाराजांना समजताच त्यांना खूप वाईट वाटले. आणि त्यांनी चांगली किंमत देऊन त्या सर्व गायी विकत घेतल्या. गोंदवल्यास त्या गायींसाठी मोठी गोशाळा बांधली व त्या सर्व गायी त्यामध्ये ठेवण्यात आल्या. त्यानंतर जेथे कोठे जनावरांचा बाजार भरे आणि तेथे गायी कसायांना विकल्या जाण्याची खबर मिळे तेथे जाऊन त्यांनी त्या गायींना पडेल ती किंमत देऊन सोडवून आणीत. गोशाळेसाठी खूप खर्च होई पण त्यांना त्याची पर्वा नसे. त्यांचे गायींवर अतोनात प्रेम होते. ते जातीने गोशाळेत जात व नेहमी तेथे झाडलोट करीत. गायींची सेवा ही भगवंताची सेवा हा भाव त्यांच्या मनी होता. गायींचे देखील त्यांच्यावर फार प्रेम असे. प्रत्येकीच्या जवळ जाऊन काहीतरी बोलून पाठीवरून हात फिरवला म्हणजे त्या फार खुशीत असत.
श्रीमहाराजांवर विषप्रयोग - श्रीमहाराजांनी सन १८७६ च्या दुष्काळात जे काम केले त्याने औंधचा तत्कालीन राजा फार प्रभावित झाला आणि तेव्हापासून तो श्रीमहाराजांचा भक्त झाला. त्या राजाच्या मृत्यूनंतर राजघराण्यात वारस, संपत्ती यावरून मतभेद झाले आणि परस्परविरोधी कारस्थाने सुरु झाली. दोन तट पडले. एकमेकांवर कुरघोडी करण्यासाठी सर्व अनैत्तिक मार्गांचा अवलंब सुरु झाला. हा सर्व प्रकार पाहून मुंबई सरकारने जेकब नावाच्या कलेक्टरला औंध येथे प्रशासक नेमले. औंधच्या राजघराण्यातील एक पांगळी स्त्री श्रीमहाराजांकडे येत असे. कटकारस्थानात पाप केल्याची कबुली तिने देताच व पुन्हा असे दुर्वर्तन करणार नाही हे मान्य केल्यावर त्या दिवसापासून श्रीमहाराज तिला योग्य सल्ला देत असत.
सरकारी प्रशासक जेकब सुरुवातीला चांगला वाटला पण तो भ्रष्ट आणि कपटी असल्याचे दिसून आले. राजघराण्यातील दुफळीचा फायदा घेत तो दोघांच्याकडूनही पैसे खात असे. मात्र याला त्या पांगळ्या बाईचा अपवाद होता. ती त्याला पैसे देत नसे. ती श्रीमहाराजांच्या सल्ल्याने वागते असे त्याला सांगण्यात आले. जेकब मोठा कारस्थानी होता. आपल्यावर विषप्रयोग झाल्याचे कुभांड रचून त्याने श्रीमहाराजांना त्यात गोवले व त्यांची सातारा कोर्टात साक्ष काढली. श्रीमहाराज निर्दोष आहेत असा निकाल जज्जने दिला.
श्रीमहाराजांना बदनाम करण्याचा डाव फसल्यावर जेकबने श्रीमहाराजांवरच विषप्रयोग करण्याचे कारस्थान रचले. पहिले तीन प्रयोग फसले. पण चौथा माणूस मात्र या कामात निष्णात असावा. त्याने श्रीमहाराजांना जेवणाचे निमंत्रण दिले. श्रीमहाराज जेवायला गेले. त्या माणसाने त्यांना अन्नामध्ये सोमल मिसळून खायला घातले. घरी येताच श्रीमहाराजांना घशात, पोटात प्रचंड दाह होऊ लागला. त्यांना मरणप्राय वेदना झाल्या पण रामरायाने कृपा केली. संध्याकाळपर्यंत त्यांना थोडे बरे वाटू लागले. त्या रात्री सर्वांचा फराळ झाल्यावर श्रीमहाराजांनी भजनी निरुपण केले. निरूपणाचा विषय मांडताना त्यांनी सांगितले, ' ज्यावेळी समाजातली पुष्कळ माणसे अमर्याद विषयासक्त बनतात त्यावेळी कलियुग सुरु झाले असे समजावे. सज्जनांची बुद्धी भ्रष्ट होऊन ते देखील विषयाधीन बनतात. अर्थात विषयांची प्राप्ती करून घेण्यासाठी वाट्टेल ते कृत्य करण्याची त्यांची तयारी असते. अशा प्रसंगी भगवंताचे महात्म्य जो सांगेल त्यावर कठीण प्रसंग यायचेच पण परमात्मा सांभाळतो अशा निष्ठेने जो राहील तो प्रत्येक संकटातून सहीसलामत पार पडेल यात शंका नाही. म्हणून प्रत्येकाने नामाला चिकटून असावे. '
वयाच्या पासष्ठाव्या वर्षी श्रीमहाराजांवर झालेल्या विषप्रयोगाच्या प्रसंगानंतर त्यांना दम्याचा विकार जडला आणि तो शेवटपर्यंत राहिला.
काळजी करण्याचा विषय निघाला असता एका प्रसंगी श्रीमहाराजांनी सांगितले, ' आपण धीर धरून राहावे. परमात्मा आपल्याला मदत केल्याशिवाय राहत नाही. आपण खऱ्या मनाने भगवंतावर थोडा भार घालून असावे. तिथे लबाडी खपत नाही. आपले मन स्वच्छ नसेल तर भगवंत हात आखडता घेतो, पण खरी अनन्यता असेल तर पोटभर पुरवितो. '
एके दिवशी दुपारी नित्यनेमाची पोथी वाचीत बसलेल्या मंडळींना श्रीमहाराज बोलले, ' नित्यनेम म्हणजे काय ? नित्याचा जो नियम तो खरा नित्यनेम. नित्य कोण ? जो कधीही बदलत नाही तो. याचा अर्थ, पूर्ण शाश्वत आहे तोच खरा नित्य होय. म्हणून नित्य म्हणजे भगवंत समजावा. त्याचा नियम करायचा म्हणजे काय करायचे ? नियम करणे याचा अर्थ नियमन करणे, निग्रह करणे, वश करून घेणे, स्वाधीन करणे. आपले मन भगवंताच्या स्वाधीन करणे, त्याच्या ठिकाणी नेहमी ठेवणे, याचे नाव नित्यनेम. आजच्या आपल्या मनाच्या अवस्थेमध्ये ते सर्वस्वी भगवंताच्या स्वाधीन करता येत नाही; आणि देह हा जड, अशाश्वत असल्यामुळे या देहाने नित्य आणि शाश्वत अशा भगवंताचा नियम घडणे शक्य नाही. म्हणून देहाने घेता येत असून देहाच्या पलीकडे असणारे, सूक्ष्म असल्यामुळे भगवंताशी शाश्वत संबंध असणारे, असे भगवंताचे नाम अखंड घेणे हा आपला खरा नित्यानियाम आहे. इतर सर्व गोष्टी, शास्त्रांची बंधने, पोथी वगैरे वाचणे, स्नानसंध्यादि नित्यकर्मे, ही पाळावीत, पण त्यांचा हट्ट वा आग्रह असू नये. कोणत्याही अवस्थेमध्ये भगवंताचे नाम मात्र सोडू नये एवढाच हट्ट क्षम्य आहे. '
पैसे मागायला आलेल्या एका गरीब कुणब्याला कनवठीचे दोन रुपये दिल्यावर उपस्थितांना उद्देशून श्रीमहाराज म्हणाले, ' गृहस्थाश्रमी माणसाने असा नियम ठेवावा की, जो कोणी काही मागायला येईल त्याला
' नाही ' म्हणू नये. आपल्याजवळ जे असेल त्यातले थोडे तरी त्याला द्यावे. अन्न द्यायला कधीच मागे पुढे पाहू नये. पैसे देताना मात्र आपली परिस्थिती पाहून आणि त्याचा हेतू पाहून तो मागेल त्याच्यापेक्षा जरा कमीच द्यावे.पण ' नाही ' म्हणणे हे चांगले नाही. '
पिशाच्चांशी संवाद व त्यांचे कल्याण - पिशाच्च बाधा झालेले पुष्कळ लोक गोंदवल्यास श्रीमहाराजांकडे येत असत. अनेकांचा अनुभव असा की,पिशाच्च बाधित माणूस श्रीमहाराजांच्यासमोर येताच ते पिशाच्च घडाघडा बोलू लागे. श्रीमहाराजांशी त्याचा संवाद होत असे. श्रीमहाराजांनी दटावल्यावर ते त्यांना भीत असे आणि झाडाला सोडून कायमचेच निघून जात असे. पिशाच्च मुक्त होत असे, त्याचे कल्याण होत असे.
गोंदवल्यास श्रीमहाराजांजवळ भाऊसाहेब फॉंरेस्ट नावाचे एक सात्विक, निरुपद्रवी व एकमार्गी गृहस्थ होते. श्रीमहाराजांशी वागताना भाऊसाहेब अगदी मोकळेपणाने वागत. एकदा ते श्रीमहाराजांना म्हणाले,
' महाराज, मी राग सर्वस्वी सोडला आहे.' त्यावर श्रीमहाराज बोलले, ' असे असेल तर फार उत्तम आहे. ' आणि तो विषय तेथेच थांबला. पुढे एका प्रसंगात भाऊसाहेब खूपच संतप्त झालेले पाहून श्रीमहाराजांनी त्यांना राग सोडल्याचे स्मरण देताच त्यांचा रागाचा पारा खाडदिशी उतरला तेव्हा श्रीमहाराज म्हणाले, ' राग जिंकणे ही गोष्ट इतकी सोपी नाही. स्वार्थ सुटायला आणि विकार ताब्यात यायला उपासनेचे बळ लागते. मी मी म्हणणाऱ्या तपस्व्यांना सुद्धा क्रोध आपल्या तावडीत पहाता पहाता पकडतो, मग आपल्यासारख्यांनी किती सावध रहायला पाहिजे ते बघा. म्हणून, जो नेहमी नाम घेईल त्याची सावधानता टिकेल आणि विकारांवर स्वामित्व चालेल असे मी म्हणतो. '
अजपाजप - श्रीमहाराजांच्या शरीराला कान लावला असता त्रयोदशाक्षरी मंत्राचा अखंड ध्वनी ऐकू आला असा अनेकांचा अनुभव होता. श्री न. चिं. केळकर यांचे वडील बंधू श्री महादेव चिं. केळकर यांनीही हा अनुभव घेतला होता. श्रीमहाराजांच्या टाळूला, छातीला, मनगटाला कान लावताच केळकरांना त्रयोदशाक्षरी मंत्र स्पष्टपणे सारखा चाललेला ऐकू आला. यावंगलच्या शिवदीक्षितांनाही असाच अनुभव आल्यावर श्रीमहाराज त्यांना म्हणाले, ' यालाच अजपाजप असे म्हणतात. अनेक वर्षे अभ्यास केल्याने कोणालाही हे साध्य होईल. नामस्मरणाचा अभ्यास एका दृष्टीने फार सोपा आहे. त्याला कोणतीही उपाधी लागत नाही. त्याला काळवेळ लागत नाही. त्याला स्थलाचे किंवा देहाच्या अवस्थेचे बंधन नाही. जोपर्यंत जीवाला शुद्धी आहे तोपर्यंत नाम घेता येते. पण दुसऱ्या दृष्टीने नामस्मरणाचा अभ्यास फार कठीण आहे. नामाला स्वत:ची अशी चव नाही; म्हणून जरा नामस्मरण केले की त्याचा कंटाळा येतो. आपल्याला उपाधी असल्याशिवाय मनाला चैन पडत नाही. उपाधीमध्ये मन रमते यासाठी, नामात मन रमणे ही मोठी भाग्याची गोष्ट आहे. ज्याचे मन नामात रंगू लागले त्याला स्वत:चा विसर पडू लागला असे समजावे.ज्याचे चित्त पूर्णपणे नामात रंगले तो स्वत:ला पूर्णपणे विसरतो. त्यावेळी त्याला भगवंताचे दर्शन घडते. नामाची चटक लागली पाहिजे. ती चटक एकदा लागली म्हणजे जगामधले सर्व ऐश्वर्य तुच्छ वाटेल. हा बाजार मी इथे मांडून बसलो आहे तो त्यासाठीच आहे. प्रत्येकाला नामाची चटक लागावी म्हणून माझा प्रयत्न सारखा चालू आहे. कोणीतरी त्याचा अनुभव घ्यायला तयार व्हा. राम त्याच्या पाठीशी उभा आहे. '
दर्शनासाठी उपवास - कऱ्हाडला राहणाऱ्या एका तरुण गृहस्थाने श्रीमहाराजांनी घरी येऊन आपल्याला दर्शन द्यावे, म्हणून उपवास सुरु केला. दर्शनासाठी अट्टाहास आणि त्यासाठी उपवास हे श्रीमहाराजांना अजिबात आवडले नाही. प्रत्यक्ष भेटीत ते त्याला म्हणाले, ' देहाला कष्ट दिले म्हणजे भगवंत वश होतो हे काही खरे नाही. असे जर असते तर रस्त्यात उन्हामध्ये खडी फोडणाऱ्याना भगवंत लवकर वश झाला असता ! भगवंताचे लक्ष आपल्या देहापेक्षा मनाकडे असते. आपल्या मनामध्ये प्रापंचिक हेतू ठेवून भगवंताच्या नावाने उपवासासारखे कितीही कष्ट केले तरी ते पाहून लोक फसतील; पण भगवंत फसणार नाही. तुम्ही उपवास केला ही गोष्ट मला तितकीशी आवडली नाही. ' उपवास घडावा ' यात जी मौज आहे ती ' उपवास करावा ' यामध्ये नाही. भगवंताच्या स्मरणामध्ये इतके तल्लीन व्हावे की आपण नेहमी त्याच्याजवळच वास करीत आहोत असे मनाला पटावे. मग देहाने अन्न खाल्ले म्हणून काय बिघडले ? पण चित्तात भगवंताचे नाम नसताना देहाने पुष्कळ उपवास केले तरी अशक्तपणाशिवाय दुसरे काही पदरात पडणार नाही. पैशाची वासना आणि लौकिकाची लालसा भगवंतापासून माणसाला दूर नेतात. त्यांच्या तावडीत सापडता कामा नये. प्रपंचात वावरत असताना या दोन्ही गोष्टींचा संबंध येणारच. तो टाळता येणे कठीण आहे; पण ज्याला भगवंताचे प्रेम पाहिजे त्याने त्यांचा गुणधर्म ओळखून त्यांना वापरावे म्हणजे त्यांच्यापासून उत्पन्न होणारे दोष त्याला बाधणार नाहीत. '
श्रीमहाराज कऱ्हाडहून गोंदवल्यास परत आल्यावर त्यांना त्या माणसाच्या उपवासाबद्दल विचारले असता ते म्हणाले, ' हे वेडे लोक असतात. आपण कशासाठी काय करीत आहोत हेच त्यांना कळत नाही. कोणत्याही कृतीला तिच्या हेतूवरून मोल येते. हेतू शुद्ध असून कृती एखादे वेळी बरी नसली तरी भगवंताच्या घरी चालते. पण हेतू चांगला नसून कृती मात्र फार चांगली असली तरी भगवंत त्याच्यापासून दूरच राहतो. त्या माणसाने केलेला उपवास निष्काम नव्हता. तसा तो असता, केवळ भगवंताचे दर्शन व्हावे म्हणून तो उपवास करीत असता, तर मी त्याला साष्टांग नमस्कार घातला असता. निष्काम कर्माचे फार फार महत्त्व आहे. भगवंतासाठीच भगवंत हवा अशी आपली वृत्ती असावी. किंबहुना, नाम घेत असताना प्रत्यक्ष भगवंत समोर उभा ठाकला आणि ' तुला काय पाहिजे ' असे त्याने विचारले तर ' तुझे नामच मला दे ' हे त्याच्याजवळ मागणे याचे नाव निष्कामता होय. कारण, रूपाने व्यक्त झालेला भगवंत केव्हातरी नाहीसा होईल, पण त्याचे नाम मात्र अखंड टिकेल; आणि त्याचे नाम घेतले की त्याला इकडे येणे जरूरच आहे. म्हणून देहाला कष्ट देण्याच्या भानगडीत न पडता भगवंतासाठीच नाम घेत असावे, त्याची कृपा झाल्याशिवाय राहणार नाही. '
|| जय जय रघुवीर समर्थ ||
